"Bence Güzel Olanlar Kaba Oluyor" Tartışmalarının Arkasındaki Gerçek: Berkson Paradoksu
Forumda sık sık denk geliyorum; kimisi "Nerede popüler bir mekân varsa yemeği berbat oluyor" diyor, kimisi "Yakışıklı erkekler/güzel kadınlar genelde kaba oluyor" diye dert yanıyor. İçgüdüsel olarak bize çok doğru gelen, hatta yaşayıp tecrübe ettiğimizi sandığımız bu çıkarımların arkasında aslında çok somut bir mantık hatası var.
İstatistik dünyasında buna Berkson Paradoksu (Berkson's Fallacy) deniyor. Kısaca özetlemek gerekirse; gerçekte birbiriyle hiç alakası olmayan iki durumun, yanlış veya kısıtlı bir grup üzerinden incelendiğinde sanki aralarında ters bir ilişki varmış gibi görünmesi durumudur.
Gelin bu durumu yapay, akademik kalıplara boğulmadan doğrudan günlük hayattaki örnekleriyle konuşalım.
Günlük Hayatta Berkson Paradoksu'na Nasıl Düşüyoruz?
Bu durumun mantığını anlamak için kendi seçimlerimize ve hayatımıza dâhil ettiğimiz şeylere bakmak yeterli.
1. İlişki Tercihleri ve Karakter Yanılsaması
"Çekici insanların karakteri kötü olur" algısı tamamen bu paradoksun bir ürünü. Birini hayatınıza alırken genellikle iki ana kritere bakarsınız: Görünüş ve Karakter/Kibarlık.
- Hem görünüşü kötü hem de karakteri kaba olan birini zaten hayatınıza hiç almazsınız. Bu ihtimal direkt elenir.
- Karakteri çok iyi ama tipi ortalama olan biriyle olabilirsiniz.
- Tipi çok iyi ama karakteri zor biriyle de olabilirsiniz.
Sonuç olarak, sizin ilişki yaşadığınız insan havuzunda (yani kısıtlı örnekleminizde), bir insanın dış görünüşü çok iyiyse, o ilişkinin yürümesi için karakter tolerable (katlanılabilir) seviyede kalmış demektir. Bu da zihninizde "Tipi iyi olanın karakteri kötü oluyor" gibi sahte bir ters ilişki algısı yaratır. Halbuki dışarıdaki toplam insan nüfusunda tipten bağımsız olarak iyi ve kötü karakterli insanlar eşit dağılmıştır.
2. "Popüler Mekânların Yemeği Kötü Olur"
Bir restoranın ayakta kalması için iki şeyden en az birine sahip olması gerekir: İyi bir konum/atmosfer veya Mükemmel yemekler.
- Konumu berbat olan ve yemekleri de kötü olan bir mekân zaten ilk aydan batar. Siz orayı hiç görmezsiniz bile.
- Yemekleri kötü olduğu hâlde hâlâ tıklım tıklım dolu olan bir yere gittiğinizde, o mekânın ayakta kalabilme sebebinin sadece "harika konumu veya popülerliği" olduğunu görürsünüz.
- Sonra da "Nerede popüler yer var, yemekleri çöp" dersiniz. Oysa bu durum popülerliğin yemeği bozmasından değil, sadece konumu iyi olduğu için ayakta kalabilen mekânların gözünüze batmasından kaynaklanır.
Bu İş Nereden Çıktı? (Biyoistatistik Origin)
1946 yılında Amerikalı biyoistatistikçi Joseph Berkson, hastanede yatan hastaların verilerini incelerken garip bir şey fark etti. Verilere göre Tip 2 Diyabet hastası olan kişilerin Romatoid Artrit (iltihaplı romatizma) olma ihtimali toplum geneline göre daha düşük görünüyordu. Yani sanki şeker hastası olmak insanı romatizmadan koruyordu!
Berkson olayı biraz kazıyınca gerçek ortaya çıktı:Araştırma genel nüfusta değil, sadece hastaneye yatmış hastalar arasında yapılmıştı. Hastaneye yatma şartı zaten kişinin en az bir ağır hastalığı olması demekti. İki hastalıktan birine sahip olan kişinin hastanede bulunma olasılığı zaten yüksek olduğu için, örneklem hastaneyle sınırlandırıldığında iki hastalık arasında sanki negatif bir ilişki varmış gibi yalancı bir istatistik oluşuyordu.
Toplum genelinde yapılan taramalarda ise iki hastalık arasında hiçbir ilişki bulunamadı.
Kısacası...
Bir tartışmada, araştırmada veya kendi tecrübelerinizde iki şey arasında şaşırtıcı derecede ters bir ilişki görürseniz durup şunu düşünün:
Eğer incelediğiniz veri grubu zaten belirli süzgeçlerden geçerek oluşmuşsa (sadece gittiğiniz restoranlar, sadece çıktığınız insanlar, sadece hastaneye yatanlar vs.), gördüğünüz şey gerçek bir sebep-sonuç ilişkisi değil, tamamen Berkson Paradoksu'nun size oynadığı bir akıl oyunudur.
