Şeyh Gâlib
Yek nazrada kıldın ey yüzü gül
Âyînem’i âftâbeye gül
Geçti bana neş’e-i tegāfül
Hem eyle hem eyleme tenezzül
Dil-hânesi câ-yı işretindir
Bir şûlesi var ki şem’-i cânın
Fânûsuna sığmaz âsmânın
Bu sîne-i berk-âşiyânın
Sînâ dahi görmemiş nişânın
Efrûhte-i inâyetindir
Şehbâl-i dil oldu evc-pervâz
Kim sayd-ı hümâya eyleyüp nâz
Zülfünde de olmaz âşiyân-sâz
Affeyle ki ey şeh-i felek-tâz
Perverde-i dest-i himmetindir
Bir âleme olmuşum ki vâsıl
Şebnemleri mihr ile mukābil
Yok pertev-i mihre anda hāil
Nezdîk ü ba’îdi özge menzil
Kim firkatin ayn-ı vuslatındır
Açıldı der-i harîm-i ma’nâ
Bir sûret olur hezâr da‘vâ
Esrâr-ı hafâ hep oldu peydâ
Bildim ki bu cümle şûr u gavgā
Gavgâyı sever bir âfetindir
Ey arş-kemâl ü meh-sitâre
Olmak nola düşmen-i nezâre
Gâlib sana oldu pâre pâre
Bir hâne-harâb imiş ne çâre
Dâm-ı reh-i mihr-i tal‘atindir
Şeyh Gâlib – Günümüz Türkçesi
1. Bent
Ey gül yüzlü sevgili,
Tek bir bakışınla gönül aynama güneşi düşürdün.
Umursamazlığının verdiği o sarhoşluk içimden geçti.
İstersen ilgilen, istersen ilgilenme;
Artık gönül evim senin eğlence yerindir.
2. Bent
Can mumunun öyle bir alevi var ki,
Gökyüzü bile onun fanusuna sığmaz.
Bu yıldırım yuvası olan göğüs,
Sina Dağı’nın bile görmediği bir işareti gördü.
Bu, senin lütfunla tutuşturulmuş bir ışıktır.
3. Bent
Gönlün kanatları zirvelere uçtu,
Hüma kuşunu avlayacak kadar yükseldi.
Artık saçlarında bile yuva kuramaz oldu.
Bağışla ey felekleri aşan sultan,
Çünkü ben senin himmetinle yetişmişim.
4. Bent
Öyle bir âleme ulaştım ki,
Orada çiy taneleri bile güneşle yüz yüze.
Güneş ışığını engelleyen hiçbir şey yok.
Yakınla uzak orada başka bir durak;
Çünkü ayrılık bile kavuşmanın ta kendisi.
5. Bent
Anlamın kutsal kapısı açıldı,
Binlerce dava tek bir biçime dönüştü.
Gizli kalan bütün sırlar ortaya çıktı.
Anladım ki bu kargaşa ve gürültü,
Senin kavgayı seven bir afet oluşundan.
6. Bent
Ey yüceliği arşa, güzelliği aya ulaşan,
Bakışlara düşman olsan ne çıkar?
Gâlib sana paramparça oldu.
Ne çare, bu gönül zaten harap bir evmiş;
Senin güzelliğinin yolunda kurulmuş bir tuzakmış.
Şeyh Gâlib – Aruz Kalıbı ve Edebi Sanatlar
1. Aruz Kalıbı:
- Bu şiir, klasik Osmanlı divan şiiri usûlü olan musammat (tard u rekb) nazım biçimindedir.
- Bentler birbirine bağlı dizelerden oluşur ve çoğu beyit şeklindedir.
- Kullanılan aruz ölçüsü: Fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl (vezin örneği: kısa-uzun-kısa-uzun dizilişi)
- Her bent aynı ölçü ve kafiyeye sahip, mükemmel bir ritim ve uyum sağlar.
2. Edebi Sanatlar:
- Teşbih (Benzetme): "Can mumunun öyle bir alevi var ki, gökyüzü bile ona dar gelir."
- Mecaz: Gönül ve aşk için “mum” ve “ışık” metaforu kullanılır.
- İstiare (Eğretileme): "Gönlün kanatları zirvelere uçtu" → gerçek anlam değil, mecazi.
- Tenasüp (Uyumlu Kelime Seçimi): “Şem’-i cân” ve “fânûsuna sığmaz” → ışık ve yükseklik temaları.
- Tezat (Karşıtlık): Ayrılık ve vuslat, yakınlık ve uzaklık temalarıyla zıtlık kurulur.
- Kinaye: Görünen ile gerçek anlam arasında ince gönderme; aşk ve ilahi aşk iç içe.
- Hüsn-i Talil: Olayların, doğa ve aşk aracılığıyla güzel bir gerekçe ile açıklanması.
- Aruz Uyumları: Bentler arasında ölçü ve kafiye dengesiyle ritmik uyum sağlanır.
Not: Şeyh Gâlib’in şiirlerinde hem aşkın hem de tasavvufi derinliğin birleşimi, klasik divan edebiyatının en önemli özelliklerinden biridir.
Yek nazrada kıldın ey yüzü gül
Âyînem’i âftâbeye gül
Geçti bana neş’e-i tegāfül
Hem eyle hem eyleme tenezzül
Dil-hânesi câ-yı işretindir
Bir şûlesi var ki şem’-i cânın
Fânûsuna sığmaz âsmânın
Bu sîne-i berk-âşiyânın
Sînâ dahi görmemiş nişânın
Efrûhte-i inâyetindir
Şehbâl-i dil oldu evc-pervâz
Kim sayd-ı hümâya eyleyüp nâz
Zülfünde de olmaz âşiyân-sâz
Affeyle ki ey şeh-i felek-tâz
Perverde-i dest-i himmetindir
Bir âleme olmuşum ki vâsıl
Şebnemleri mihr ile mukābil
Yok pertev-i mihre anda hāil
Nezdîk ü ba’îdi özge menzil
Kim firkatin ayn-ı vuslatındır
Açıldı der-i harîm-i ma’nâ
Bir sûret olur hezâr da‘vâ
Esrâr-ı hafâ hep oldu peydâ
Bildim ki bu cümle şûr u gavgā
Gavgâyı sever bir âfetindir
Ey arş-kemâl ü meh-sitâre
Olmak nola düşmen-i nezâre
Gâlib sana oldu pâre pâre
Bir hâne-harâb imiş ne çâre
Dâm-ı reh-i mihr-i tal‘atindir
Şeyh Gâlib – Günümüz Türkçesi
1. Bent
Ey gül yüzlü sevgili,
Tek bir bakışınla gönül aynama güneşi düşürdün.
Umursamazlığının verdiği o sarhoşluk içimden geçti.
İstersen ilgilen, istersen ilgilenme;
Artık gönül evim senin eğlence yerindir.
2. Bent
Can mumunun öyle bir alevi var ki,
Gökyüzü bile onun fanusuna sığmaz.
Bu yıldırım yuvası olan göğüs,
Sina Dağı’nın bile görmediği bir işareti gördü.
Bu, senin lütfunla tutuşturulmuş bir ışıktır.
3. Bent
Gönlün kanatları zirvelere uçtu,
Hüma kuşunu avlayacak kadar yükseldi.
Artık saçlarında bile yuva kuramaz oldu.
Bağışla ey felekleri aşan sultan,
Çünkü ben senin himmetinle yetişmişim.
4. Bent
Öyle bir âleme ulaştım ki,
Orada çiy taneleri bile güneşle yüz yüze.
Güneş ışığını engelleyen hiçbir şey yok.
Yakınla uzak orada başka bir durak;
Çünkü ayrılık bile kavuşmanın ta kendisi.
5. Bent
Anlamın kutsal kapısı açıldı,
Binlerce dava tek bir biçime dönüştü.
Gizli kalan bütün sırlar ortaya çıktı.
Anladım ki bu kargaşa ve gürültü,
Senin kavgayı seven bir afet oluşundan.
6. Bent
Ey yüceliği arşa, güzelliği aya ulaşan,
Bakışlara düşman olsan ne çıkar?
Gâlib sana paramparça oldu.
Ne çare, bu gönül zaten harap bir evmiş;
Senin güzelliğinin yolunda kurulmuş bir tuzakmış.
Şeyh Gâlib – Aruz Kalıbı ve Edebi Sanatlar
1. Aruz Kalıbı:
- Bu şiir, klasik Osmanlı divan şiiri usûlü olan musammat (tard u rekb) nazım biçimindedir.
- Bentler birbirine bağlı dizelerden oluşur ve çoğu beyit şeklindedir.
- Kullanılan aruz ölçüsü: Fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûl (vezin örneği: kısa-uzun-kısa-uzun dizilişi)
- Her bent aynı ölçü ve kafiyeye sahip, mükemmel bir ritim ve uyum sağlar.
2. Edebi Sanatlar:
- Teşbih (Benzetme): "Can mumunun öyle bir alevi var ki, gökyüzü bile ona dar gelir."
- Mecaz: Gönül ve aşk için “mum” ve “ışık” metaforu kullanılır.
- İstiare (Eğretileme): "Gönlün kanatları zirvelere uçtu" → gerçek anlam değil, mecazi.
- Tenasüp (Uyumlu Kelime Seçimi): “Şem’-i cân” ve “fânûsuna sığmaz” → ışık ve yükseklik temaları.
- Tezat (Karşıtlık): Ayrılık ve vuslat, yakınlık ve uzaklık temalarıyla zıtlık kurulur.
- Kinaye: Görünen ile gerçek anlam arasında ince gönderme; aşk ve ilahi aşk iç içe.
- Hüsn-i Talil: Olayların, doğa ve aşk aracılığıyla güzel bir gerekçe ile açıklanması.
- Aruz Uyumları: Bentler arasında ölçü ve kafiye dengesiyle ritmik uyum sağlanır.
Not: Şeyh Gâlib’in şiirlerinde hem aşkın hem de tasavvufi derinliğin birleşimi, klasik divan edebiyatının en önemli özelliklerinden biridir.
